Izdvojene vijesti Rekreacija Sport i rekreacija

Elvir Mujagić: Ugljeni hidrati ili šećeri

Ugljeni
Sviđanja

Ugljeni hidrati su primarni izvor energije za sve funkcije koje obavlja naše tijelo.

Organizam razbija ugljene hidrate u gorivo za ćelije i mišiće. Prava uloga ugljenih hidrata u našem organizmu je energetska. To su prehrambene tvari koje imaju veliku važnost u svakoj pravilnoj ishrani. Koliko će se energije i kojom brzinom osloboditi u organizmu, zavisi od složenosti molekularne strukture pojedinih ugljenih hidrata.

Oni služe kao izvor energije koja se pohranjuje u glikogenu (u mišićima i jetri), iz kojeg se lako oslobađa i daje organizmu dovoljno energije kod jačih fizičkih napora. Energija nam je potrebna za izvođenje svih fizičkih aktivnosti i održavanje važnih fizičkih funkcija (rada srca, disanja i drugih hemijskih procesa u ćelijama i tkivima).

U organizmu 50% energije potiče od ugljenih hidrata, 25% od masti i 25% od bjelančevina.

Podsjetimo da 1 g ugljenih hidrata iz hrane oslobađa energiju od 4 kcal (17 kJ). U stručnoj terminologiji stoji da su ugljeni hidrati prema hemijskom sastavu građeni od ugljenika i vode, poput šećera. Molekula šećera sastoji se od 6 atoma ugljenika, 12 atoma vodika i 6 atoma kiseonika.

Koliko će se energije i kojom brzinom osloboditi u organizmu, zavisi od složenosti molekularne strukture pojedinih ugljenih hidrata, pa se tako razlikuju jednostavni  i  složeni šećeri.

Jednostavni šećeri

  • Monosaharidi – lako su probavljivi. U njih spadaju:
    • Glukoza (grožđani šećer, krvni šećer, dekstroza) – najvažniji predstavnik jednostavnih šećera, a u ljudskom organizmu je otopljena u krvi i služi kao izvor energije za sve organe i mišiće. Nalazi se u voću, medu i nekim vrstama povrća;
    • Fruktoza (voćni šećer) – nalazi se u voću, medu;
    • Galaktoza (mliječni šećer) – najčešće se nalazi u sastavu laktoze (mliječnog šećera).
  • Disaharidi – izgrađeni su od dva monosaharida i zahtijevaju nešto složeniju razgradnju. U njih spadaju:
    • Saharoza (kuhinjski šećer) – sastojak šećerne repe i šećerne trske, uz skrob je najčešće zastupljen u ishrani
    • Laktoza (mliječni šećer) – sastojak mlijeka, stvara se u mliječnoj žlijezdi, najznačajniji je ugljeni hidrat u ishrani beba
    • Maltoza (šećer u sladu) – nalazi se u svježim i fermentisanim namirnicama.

Složeni šećeri ( polisaharidi)

Polisaharidi su izgrađeni su od monosaharida povezanih u složene molekularne strukture, sporije su probavljivi (lakše se probavljaju nakon termičke obrade), a neki  su i neprobavljivi. Razlikuju se po porijeklu.

Dijele se na biljne i životinjske polisaharide.

Biljni polisaharidi su:

  • skrob – najvažniji ugljeni hidrat, u organizmu se hidrolizuje (razgrađuje) na jednostavne šećere – monosaharide. Najčeše se nalazi u ishrani (preko 50%), nalazimo ga u zrnima, stabljikama, korijenu biljaka, nezrelim bananama i jabukama, a najviše u žitaricama i njihovim proizvodima, kao i mahunarkama i krompiru;
  • celuloza i hemiceluloza – nalaze se u ćelijama biljaka;
  • pektin – nalazi se u voću i stabljikama, važan je za stvaranje gela (želiranje).

Životinjski polisaharid je glikogen. Naziva se i životinjski škrob. Taj “životinjski” šećer se nalazi se u jetri  i mišićima životinja, nije važan za ishranu (nije dostupan u tom obliku, nego se u namirnicama životinjskog porijekla nalazi u obliku mliječne kiseline), ali ima važnu ulogu u metabolizmu ljudi, jer je u njemu pohranjena energija.

Kada se u krvotoku pojavi višak glukoze, jetra od glukoze sintezom stvara glikogen.

Kada nivo glukoze u krvi padne, u jetri dolazi do razgradnje glikogena u glukozu, koja zatim prelazi u krvotok. Iz krvotoka glukoza prelazi u ćelije, što je pod kontrolom hormona inzulina (luči ga pankreas). Razlaganjem glukoze se u ćelijama oslobađa energija neophodna za njihov normalan rad. Kada oboli pankreas, inzulin se nedovoljno izlučuje i dolazi do nagomilavanja šećera u krvi, dok istovremeno ćelije gladuju, tj. nemaju dovoljno glukoze. Oboljenje nastalo usled toga je dijabetes (šećerna bolest). Dijabetičari inzulin ne uzimaju oralno (preko usta), pošto bi, kao protein, bio razložen u crijevima.

Izvori ugljenih hidrata

Izvori  ugljenih hidrata u svakodnevnoj ishrani su: hljeb, tjestenina, riža, pahuljice, voće, povrće, mlijeko, mliječni proizvodi, šećer i  slatkiši, a najčešći su skrob i šećeri – saharoza i laktoza. Skrob i šećeri se u organizmu razgrađuju do jednostavnih šećera uz pomoć enzima, resorbuju se u tankom crijevu i prelaze u krvotok i jetru gdje se konvertuju u glukozu.

Nivo šećera (glukoze) u krvi reguliše hormon inzulin, koji luči gušterača, a koji snižava nivo šećera u krvi, i glukagon, koji djeluje na oslobađanje šećera iz jetre, tj. iz glikogena, kada koncentracija u krvi padne ispod dopuštenog nivoa.

U krvi treba biti konstantna koncentracija šećera – glukoze, bez prevelikih oscilacija hormona inzulina.

Ako je nivo glukoze niži od normale, dolazi do hipoglikemije, koja se manifestuje umorom i osjećajem gladi ili drhtavicom. Ako je nivo viši od normale, dolazi do hiperglikemije, koja izaziva umor i pospanost. Oba su stanja opasna i ako potraju duže vrijeme, dovode čak i do kome.

Jedan dio glukoze energijom hrani mozak, živčani sistem i mišiće, a drugi dio se pretvara u glikogen (rezerva energije) koji se nalazi u jetri i mišićima. Nakon što su rezerve popunjene, preostali dio se pretvara u mast i kao energetska rezerva pohranjuje u masno tkivo.

Ugljeni hidrati štede bjelančevine i masti, pa dokle god ih unosimo dovoljno (minimalno 50- 100 g dnevno) bjelančevine i masti će biti pošteđene razgradnje i upotrebe u energetske svrhe. To znači da, želite li smanjiti masu masnog tkiva, tj. smršaviti, prvo morate potrošiti postojeće zalihe energije koje imate u organizmu. Pojačajte tjelesne aktivnosti (i naravno smanjite kalorijski unos), pa će se onda energetske potrebe namiriti razgradnjom masnih naslaga.

Za Banjaluka.news: Elvir Mujagić

Podijeli vijest

Pratite nas na